TÔN GIÁO - TÂM LINH

Các tôn giáo Độc thần khác thường chỉ trích Ky Tô Giáo đã "bày ra" Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần trong khi vẫn tuyên dương nguyên tắc "Độc Thần", một Chúa duy nhất. Trung tâm của vấn đề là Đức Ky Tô. Một số trường phái, như cộng đồng Ebioniste (thuộc Ky Tô Nguyên thủy) hay Hồi Giáo, coi Đức Ky Tô là một đấng Thánh, hay một Tiên Tri, nhưng không chấp nhận Ngài là Thiên Chúa. Do Thái Giáo thì không những không thừa nhận Đức Ky Tô là Thiên Chúa, mà cũng không thể coi Ngài như đấng Cứu Thế (Messiah) (1). 

Riêng tôi, sau khi đậu Tú Tài, trong khi chờ đi "dzui học", được đưa vào tu viện Khổ Tu Châu Sơn làm khách, dưới sự chỉ dạy của một nhà bác học là Cha Giu Se Liêm, nhân vật thứ ba của Tu Viện, học ở Áo quốc (triết, tâm lý,Thần Học). Cha Liêm dành một giờ mỗi ngày để tranh luận về tất cả những gì tôi muốn, nhưng ngoài giờ ấy, không được tiếp tục nhì nhằng. Thời giớ cấp bách, tôi đi thẳng vào thắc mắc : "đã có Thiên Chúa rồi, thì cần gì "phong" thêm đức Ky Tô làm Thiên Chúa, để phải vất vả biện minh một Chúa ba ngôi, ba ngôi nhưng vẫn một Chúa v.v... cho thêm rắc rối ? Chúng tôi (vĩnh viễn) chia tay trong tình thày trò, nhưng với suy tư dị biệt.

Tâm điểm của thần học Ky Tô (khi được kiện toàn) là thuyết "Hợp nhất" : "comme un" - như một - cho ra "commun-ion" một "bí tích" mà tín đồ có thể thụ nhận suốt đời trong mỗi thánh lễ (An Nam ta dịch là "rước lễ"). Con người với Thiên Chúa "như một", kể cả những con người hèn kém xấu xa tệ mạt nhất. Đó là "Tin Mừng" được rao truyền trong các bộ "Evangelium" (chữ có nghĩa là Tin Mừng - thời tôi gọi là "Phúc Âm"). Quan điểm này đưa ngay đến nhu cầu phải có một biểu hiện "cụ thể", rõ ràng. 

Biểu hiện ấy hình thành một cách rực rỡ với cuộc đời đức Ky Tô. Ngài vừa là Thiên Chúa, tạo nên vũ trụ sự vật và sự sống, vừa là con người thật, với những đặc tính rất "người", kể cả buồn đau, tuyệt vọng ... (xem https://triet-hoc-tam-linh.blogspot.com/2026/04/eli-lamma-sabachtani.html). Ở trên là Thiên Chúa toàn năng, ở dưới là con người với tất cả những đặc tính của nó. Sự kết hợp của hai yếu tố ấy, là chiều dọc của thập tự giá. 
Cần nói là một tín điều chủ yếu khác của Ky Tô giáo là Tình Yêu của Thiên Chúa dành cho con người. Trong chiều dọc của Thánh Giá, Thiên Chúa yêu thương con người, nhưng con người, trong sự bất toàn và hiểu biết hạn chế, không bắt buộc phải yêu thương Thiên Chúa. Liên hệ giữa Thiên Chúa và con người là liên hệ từ trên xuống. Liên hệ ấy là Tình Yêu, và Tình yêu là sự kết hợp : hai thành một. 

Một sự kiện thường bị coi là phụ thuộc, vì bị lập đi lập lại mãi làm quên đi ý nghĩa, là sự kiện Đức Maria là "mẹ Thiên Chúa". 
Maria là một cô bé 15 tuổi khi thụ thai đức Ky Tô. Nếu cô bé ấy là "mẹ Thiên Chúa", thì cô ta phải LÀ Thiên Chúa, theo định nghĩa. Không ai có thể sinh ra Thiên Chúa. Ai sinh ra chi đó được gọi là Thiên Chúa thì vị ấy mới chính thực là Thiên Chúa ! 
Vì thế có người đề nghị tách đức Ky tô ra làm hai : phần Thiên Chúa không được "sinh ra", và phần "con người", do Maria sinh ra. Hợp lý đấy chứ ? Ngặt một nỗi, sự "hợp lý" ấy lại bị lên án bởi công đồng Ephèse năm 431 là … lạc giáo (2) ! Thật vậy, nếu con người LÀ Thiên Chúa, thì tại sao Maria không LÀ Thiên Chúa ? Vì thế, Công Đồng khẳng định : Maria là MẸ THIÊN CHÚA (Theotokos), chứ không phải là mẹ Đức Ky Tô (Christotokos). Đó là một tín điều ! Là sự mặc định Maria là Thiên Chúa, "gần như" mọi con người. "Gần như" vì, khác với toàn thể con người, không bắt buộc phải yêu thương Thiên Chúa, Maria yêu Thiên Chúa với một tình yêu bao la, tuyệt đối : tình yêu của một người mẹ ...

Như thế, thần học coi như đã "giải quyết" quan hệ giữa con người và Thiên Chúa. Một quan hệ chiều dọc, một tình yêu từ trên xuống, và một niềm tin từ dưới lên. Điều này đưa đến một cảm giác an lạc, hạnh phúc. Các môn đệ ở trong tình trạng phúc lạc ấy sau khi Đức Ky Tô lên trời, với lời hẹn sẽ trở xuống trần gian. Họ đóng cửa sống "hạnh phúc" với nhau, không còn cần gì khác. Tuy nhiên, thái độ ấy có chấp nhận được không ? Cơ "hơi" ích kỷ một tí hay không ? 

Vì ngoài cánh cửa nơi môn đệ tụ tập sinh sống, còn có hàng tỷ người chìm trong trong "biển khổ" của cuộc nhân sinh ... Cần mở của đến với họ, cần một quan hệ chiều ngang giữa người với người. Quan hệ không thể thiếu ấy được biểu tượng bằng "Chúa Thánh Thần", ngôi thứ ba, chiều ngang của thập tự giá. Thánh Thần xuất hiện mỗi khi nhu cầu đến với tha nhân lộ rõ : khi nhập vào Maria, khi Đức Ky Tô bắt đầu đi giảng (3), và lần này, dưới hình dạng ngọn lửa trên đầu mỗi môn đệ. Lập tức, họ mở rộng của, rời nơi an trú, đi khắp "thế gian", rao giảng Tin Mừng ...

Thế là thần học Ky Tô được hoàn chỉnh, với những tín điều không thể thiếu (4), xây dựng nên một tôn giáo kiên cố, trải dài hơn hai mươi thế kỷ khắp mọi hang cùng ngõ hẻm trên địa cầu.  

Xin thêm vài lời bàn của một người Việt Nam : 

Bảo "Con người là Thiên Chúa" có gì "kinh khủng" hay không ? Phải công nhận là người dân thường "trên răng dưới dế", ý thức sự hèn kém của mình, ít ai chấp nhận nổi điều ấy. Tuy nhiên nó không phải là một quan điểm đặc thù của Ky Tô Giáo. Nhìn trong văn hóa Ấn Âu, người ta thấy trong Phật giáo, quan niệm "Phật là chúng sinh, chúng sinh là Phật"  (bình đẵng tánh trí, vô phân biệt trí ...), và trong Ấn Giáo : quan niệm không có hiện hữu nào khác ngoài Thiên Chúa (Brahman), mọi hiện hữu đều chỉ là những thị hiện của Thiên Chúa. Giữa Châu Âu, Spinoza cũng cho rằng "thiên nhiên", tức vạn vật, chính là Thiên Chúa (Deus siwe natura) ...

Quay về Đông Á nhà mình, thì "Thiên Nhân hợp nhất" là một ý tưởng phổ quát, dù được lý giải nhiều cách. Bên cạnh đó, người ta cũng nói "vạn vật với ta cùng bản thể" (Vạn vật dữ ngã nhất thể dã - Trình Minh Đạo), hay « tứ hải chi nội giai huynh đệ » (Tử Hạ), v.v... thể hiện tình anh em giửa mọi con người, "hợp nhất" với cha chung là "Trời", mẹ chung là "đất". 

Tóm lại, các tín ngưỡng thường đi từ sư kinh ngạc trước các hiện tượng thiên nhiên (bầu trời, trăng, sao ...) đến việc hình dung những liên hệ giữa mình với các thế lực này, rồi thiết kế những lý thuyết biểu hiện các liên hệ ấy, trong đó có lý thuyết "hợp nhất". 

Nên chọn một cái nhìn bao quát trên "hiện tượng" Tôn Giáo. Để từ bao quát, tiến đến ... bao dung.


NGUYỄN Hoài Vân
04/05/2026

(1) Đấng Cứu thế trong niềm tin Do Thái phải đem mọi con dân Do Thái về đất Israel, xây dựng lại Đền Thánh, và đem hòa bình đến thế gian, những điều đức Ky Tô "chưa" thực hiện được, nhưng hứa sẽ quay lại để chu toàn, một "vi phạm" đối với đạo Do Thái, vì đạo này cho rằng đấng Cứu thế chỉ đến thế gian một lần.
(2) Nestorius, giáo phụ Constantinople, bảo vệ lập luận này, bị đày sang Petra (Jordanie bây giờ) rồi sang sa mạc Ai Cập cho đến chết.
(3) Dưới hình dạng chim bồ câu trên đàu Ngài. Nhớ là Đức Ky Tô chỉ giảng đạo trong ba năm ngắn ngủi, sau gần 2 thập niên hoàn toàn biến mất trên "giang hồ" ...
(4) Trong một tôn giáo, có những tín điều nền tảng, và những tín điều phụ thuộc, ít quan trọng, kiểu như "Giáo hoàng không thể sai lầm" được tuyên dương bởi Công Đồng Vatican đệ nhất năm 1870 ...