Hôm qua, giữa đám đông trên đại lộ, tôi cảm thấy có một Hiện Hữu huyền bí lướt qua bên mình, một hiện hữu mà từ lâu tôi hằng ao ước được gặp, và tôi nhận ra ngay lập tức, mặc dù chưa từng thấy ngài bao giờ. Hẳn nơi ngài cũng có một ước muốn tương tự đối với tôi, bởi khi đi ngang qua, ngài khẽ nháy mắt đầy ẩn ý, và tôi lập tức tuân theo lời mời gọi ấy.
Tôi chăm chú bước theo, và chẳng bao lâu sau, được ngài dẫn đến một nơi rực rỡ huy hoàng dưới lòng đất, một dinh thự xa hoa đến mức không có gì nào trên mặt đất Paris có thể so sánh nổi. Tôi rất ngạc nhiên vì mình đã bao lần đi ngang qua nơi chốn thần diệu này mà không hề đoán ra được lối vào.
Ở đó ngự trị một phong thái tuyệt mỹ, làm say mê ngây ngất, khiến người ta gần như tức khắc quên đi mọi kinh hoàng buồn tẻ của cuộc đời. Người ta hít thở một niềm hạnh phúc u tối, giống như những thủy thủ lạc đến xứ "ăn Lotos" trong huyền thoại (1), trên hòn đảo thần tiên soi sáng bởi ánh chiều vĩnh cửu với thác nước du dương, để không còn muốn nhìn lại quê nhà, vợ con, hay tiếp tục lênh đênh trên biển cả nữa.
Ở đó, gương mặt kỳ lạ của người nam cũng như nữ mang một vẻ đẹp "chết người". Tôi có cảm tưởng như đã từng gặp họ ở những thời đại và xứ sở nào đó mà tôi không sao nhớ nổi. Họ khơi dậy trong tôi một tình thân ái huynh đệ hơn là nỗi sợ hãi vốn thường nảy sinh trước sự kỳ xa.
Nếu phải diễn tả ánh mắt của họ, tôi sẽ nói rằng chưa bao giờ tôi thấy đôi mắt nào rực sáng mãnh liệt đến thế bởi nỗi kinh hoàng trước sự chán chường và niếm khát vọng bất tử luôn muốn cảm thấy mình đang sống.
Chủ nhân và tôi, vừa ngồi xuống đã như những người bạn cố tri. Chúng tôi ăn uống no xay quá độ, với đủ loại rượu ngon kỳ lạ. Điều kỳ lạ không kém là sau nhiều giờ liền, tôi thấy mình cũng chẳng say sưa hơn ngài bao nhiêu.
Trong khoảng thời gian ấy, thú vui cờ bạc đôi lúc đã ngắt quãng những cuộc chè chén của chúng tôi, và tôi phải thú nhận rằng tôi đã đem cả linh hồn mình ra dặt cược, để thua mất, với một sự vô tư và nhẹ nhõm hùng dũng.
Linh hồn là một thứ quá đỗi vô hình, thường vô dụng, và đôi khi gây phiền toái đến mức sự tiếc nuối của tôi chẳng hơn gì việc đánh mất một tấm danh thiếp lúc dạo chơi.
Chúng tôi hút rất lâu những điếu xì gà có hương vị và mùi thơm vô song, khiến tâm hồn bỗng nhớ nhung những miền đất và những hạnh phúc chưa từng biết (2). Say đắm bởi tất cả những khoái lạc ấy, trong một phút thân mật mà dường như không làm ngài phật ý, tôi nâng ly rượu tràn đầy, nói:
— Chúc mừng sinh lực bất tử của ngài, lão Dê già!
Chúng tôi còn bàn luận về vũ trụ, sự sáng tạo và hủy diệt của nó; về các tư tưởng lớn của thế kỷ, sự tiến bộ và khả năng hoàn thiện vô tận; và nói chung, về mọi hình thức tự phụ của loài người.
Về đề tài ấy, Đức Ngài không bao giờ cạn lời đùa cợt nhẹ nhàng nhưng không bác bỏ. Ngài nói năng với một sự dịu dàng trong diễn đạt và một sự điềm tĩnh đầy hài hước mà tôi chưa từng thấy ở bất kỳ bậc diễn giả nổi tiếng nào của nhân loại.
Ngài giải thích cho tôi sự phi lý của những triết học đã từng thống trị tâm trí con người, và thậm chí còn ưu ái tiết lộ vài nguyên lý căn bản mà tôi thấy không tiện chia sẻ công dụng và quyền sở hữu với bất cứ ai.
Ngài chẳng hề than phiền về những đồn đại xấu xa về mình trên khắp thế gian, và còn khẳng định rằng ngài mong muốn tiêu diệt mê tín dị đoan hơn ai hết .
Ngài thú nhận rằng chỉ một lần duy nhất ngài lo ngại cho quyền lực của mình: đó là ngày ngài nghe một vị giảng đạo, tinh tế hơn những đồng nghiệp của mình, cất tiếng từ bục giảng:
— Anh em yêu mến, khi anh em nghe người ta ca tụng sự tiến bộ của ánh sáng tri thức, thì đừng bao giờ quên rằng : mưu kế cao siêu nhất của quỷ dữ chính là khiến người ta tin rằng hắn không hiện hữu !
Kỷ niệm về vị diễn giả lừng danh ấy tự nhiên đưa chúng tôi sang đề tài các viện hàn lâm. Nhân vật kỳ lạ của tôi khẳng định rằng trong nhiều trường hợp, ngài chẳng hề khinh thường việc truyền cảm hứng cho ngòi bút, lời nói và lương tâm của giới học thuật, và hầu như ngài luôn hiện diện, dù vô hình, trong mọi phiên họp hàn lâm.
Được khích lệ bởi quá nhiều ân cần ấy, tôi hỏi thăm tin tức về Thượng Đế và liệu gần đây hai vị có sịp gặp nhau hay không.
Ngài đáp, với vẻ thờ ơ pha chút buồn bã:
— Chúng tôi chào hỏi nhau mỗi khi gặp mặt, nhưng như hai ông quý tộc già, mà phép lịch sự bẩm sinh không cho phép hoàn toàn xóa đi ký ức về những xích mích xa xưa.
Thật khó tin rằng Đức Ngài đã dành cho một người phàm bình thường như tôi một cuộc tiếp kiến dài đến thế, và tôi sợ mình đã lạm dụng lòng tốt của ngài.
Cuối cùng, khi bình minh run rẩy bắt đầu làm trắng khung cửa kính, nhân vật lừng danh ấy — từng được bao thi sĩ ca tụng và được bao triết gia vô tình phụng sự — nói với tôi:
— Tôi muốn anh giữ về tôi một kỷ niệm đẹp, và hiểu rằng tôi, kẻ bị người đời nói xấu quá nhiều, đôi khi cũng là một con quỷ tốt bụng, nếu nói theo kiểu bình dân của quý vị.
Để bù đắp cho mất mát không thể cứu vãn của linh hồn mà anh đã đánh mất, tôi tặng anh phần thưởng mà lẽ ra anh sẽ giành được nếu vận may đứng về phía anh (3): đó là khả năng xoa dịu và chiến thắng căn bệnh kỳ lạ mang tên Chán Chường, nguồn gốc của mọi bệnh tật và mọi tiến bộ què quặt của các anh.
Sẽ không có một ước muốn nào nảy sinh trong lòng anh, mà tôi sẽ không giúp anh thực hiện.
Anh sẽ thống trị những đồng loại tầm thường của mình; sẽ được tặng cho những lời tâng bốc, thậm chí cả sự tôn thờ. Tiền, vàng, kim cương và cung điện thần tiên sẽ tự tìm đến anh và van nài anh tiếp nhận chúng mà không cần phải nhọc công giành lấy.
Anh sẽ thay đổi quê hương và xứ sở theo đúng ý thích của mình; sẽ đắm say trong những khoái lạc vô tận, không hề biết mệt mỏi, ở những miền đất quyến rũ, luôn ấm áp, nơi mà phụ nữ tỏa hương thơm ngát như những đóa hoa...
Vân vân và vân vân...
Ngài nói thêm như vậy trong lúc đứng dậy và tiễn chân tôi với một nụ cười hiền hậu.
Nếu không sợ phải tự hạ mình trước một cử tọa đông đảo như thế, hẳn tôi đã quỳ xuống dưới chân tay chơi hào phóng này, để cảm tạ lòng quảng đại chưa từng có của ngài.
Nhưng dần dần, sau khi rời khỏi nơi ấy, sự hoài nghi cố hữu lại quay trở về trong tâm tôi. Tôi không còn dám tin vào một hạnh phúc kỳ diệu đến thế.
Và khi đi ngủ, trong trạng thái nửa tỉnh nửa mê, vẫn cầu nguyện theo thói quen ngu xuẩn, tôi lẩm bẩm:
"Lạy Chúa! Lạy Chúa! Xin hãy làm cho ác quỷ giữ đúng lời hứa với con!"
Petits Poèmes en prose
(1) Trong truyện Odyssée : thủy thủ dưới quyền vị anh hùng được thổ dân cho ăn một loại trái làm quên quá khứ, còn muốn quay về quê hay tiếp tục lướt sóng với bạn đồng ngũ …
(2) Một nghịch lý
(3) để thắng trong màn dánh cược linh hồn
