Phiên bản của thời hiện đại
Ở đây tôi chỉ bàn về Odyssée kể bởi Christopher Nolan, như một trong nhiểu phiên bản của Odyssée, một tập truyện truyền khảu suốt nhiều thế kỷ trước khi được viết ra. Điều tôi ghi nhận là « phiên bản » Nolan mang dấu ấn rõ ràng của thời đại của ông, thời đại của chúng ta.
Thật vậy, nhiều vấn đề của thời hiện đại được đề cập đến trong phim.
Thí dụ :
- Vai trò của phụ nữ, khi Penelope tuyên bố bà thừa sức là một nữ vương, hay khi Helene trong tư thế vô cùng khó khăn (phụ nữ bỏ chồng bị bắt buộc phải quay về "đường ngay nẻo chính"), nhưng vẫn cương nghị mỉa mai, chỉ trích,
- Không khí "hợp chủng" phổ quát, trong quân đội, nơi những "người cầu hôn", trong triều đình Melenas, trong đền thờ nơi Mentor bị giết ... với một nháy mắt ranh mãnh khi Nolan dành cho một rapper da đen vai trò "aede" - thi sĩ hát dạo - từng được gán cho Homere !
- Vai trò của trẻ em (trong các scandale thời hiện đại) được gợi lên khi tiếng tru tréo của một đứa trẻ khiến cả "xã hội" người khổng lồ Lestrygons đổ xô đến tàn sát các đồng ngũ của Ulysse (phiên âm tên Odysseus).
Thời gian không thứ tự :
Một nhận xét khác là cuốn phim sử dụng lối kể chuyện đan xen nhiều thời gian khác nhau (1), luân phiên qua lại giữa hành trình trở về của Ulysse, với những gì xảy ra ờ Ithaque trước khi ông lên đường cũng như khi ông vắng mặt, và nhất là những hồi tưởng cuộc thảm sát người thành Troie.
Giới thiệu Ulysse (Odysseus) :
Màn luyện kiếm của Telemaque và Mentor, với đóng góp của Eumée nhắc lời Ulysse, đã giới thiệu vị anh hùng một cách rất chính xác, rằng : "nhanh và mạnh không chắc thắng, vì đối thủ có thể nhanh, mạnh, hơn mình". Phải để lộ một nhược điểm để nhử hắn tấn công vào đó. Như thế, vì biết trước động tác của đối phương, mình có được một lợi thế quan trọng để chiến thắng. Ulysse không mạnh mẽ hơn ai, cũng không nhanh nhẹn hơn ai, tốc độ và sức mạnh cơ bắp không mô tả được Ulysse, mà đặc diểm của ông là sự tính toán, mưu mẹo ... Là trí tuệ.
Một khía cạnh khác của con người Ulysse cũng được gợi lên ngay từ đầu phim, với cái chết của Sinon, cậu lính trẻ con nhà nghèo, tráo thẻ nhập ngũ với một công tử quý tộc trốn quân dịch, theo Ulysse đi viễn chinh. Sinon thần thánh hóa và tin tưởng nơi Ulysse một cách tuyệt đối. Ulysse hứa bảo trợ và chăm xóc cậu, nhưng lại lừa dối , làm cho cậu tin rằng con ngựa gỗ là lễ vật dâng tặng nữ thần Athena. Sinon tình nguyện ở lại khi quân Hy Lạp rút đi, chỉ để làm cho người thành Troie tin rằng con ngựa kia chính là một vật tế thần. Vì "người chết không nói dối", theo lời Ulysse. Thật vậy, Ulysse biết trước là Sinon sẽ bỏ mạng dưới tay một sĩ quan nào đó của Troie, khi người này hỏi con ngựa dùng làm gì ? Cứu cánh biện minh cho phương tiện !
Ám ảnh của cuộc diệt chủng người thành Troie :
Đây chính là nguyên nhân của tất cả những gì xảy ra sau đó. Suốt cuộn phim, Ulysse không ngừng hồi tưởng lại những cảnh giết chóc bạo tàn vượt ngoài nhân tính, chỉ có được nhờ mưu trí của ông. Trong bụng ngựa, Ulysse và đồng ngũ chìm trong ô uế, lặn ngụp dưới cứt đái của họ. Nhưng sự ô uế ấy không là gì cả trước những chà đạp mọi giá trị con người xảy ra sau đó ! Nỗi ám ảnh thể hiện mạnh mẽ qua việc hình ảnh một thiếu nữ bị chặt đầu được Ulysse biến thành Athena mỗi khi vị nữ thần hiện lên trong tâm trí ông. Tội lỗi ! Cực kỳ tội lỗi !
Một thế giới "siêu thực" :
Sau màn chối bỏ nhân tính, Ulysse và đồng ngũ rời Troie để rơi vào một thế giới không còn là của con người nữa. Trong thế giới ấy, có anh chàng một mắt và những kẻ khổng lồ ăn thịt người, có phép màu biến đồng ngũ của Ulysse thành bầy heo ("bản tính chân thực của họ", theo lời Circe) (2), có hoa sen làm quên quá khứ, có các nàng nhân ngư giết người bằng tiếng ca mê hoặc, những con quái vật kinh dị, những vùng đất, biển, không hiện hữu trên bản đồ, thậm chí có cả cửa vào địa ngục, nơi người chết tìm lại được bản thân họ trong giây lát, nhờ uống máu của vật tế lễ.
Và nhất là, trong thế giới ấy, có một nàng tiên tuyệt đẹp, sống mãi và trẻ mãi, cuồng nhiệt yêu Ulysse đến độ đề nghị tặng cho ông đời sống vĩnh cửu bên nàng.
Để rồi, rốt cuộc, thế giới huyền bí kia ban cho Ulysse khả năng ngả lưng trên một mảnh ván mong manh, để tự đông lênh đênh quay về quê hương.
Giả hay thực ?
Ulysse là chứng nhân duy nhất của toàn bộ cuộc hành trình kỳ dị được các thi sĩ tán tụng. Cuộc hành trình ngoài thế giới nhân sinh ấy phải chăng chỉ hiện hữu trong tâm trí của ông ta, như trong Inception, một phim đặc sắc khác của Nolan ? Những câu chuyện xảy đến trong đó có thể nào chỉ là hệ quả vô thức của những dằn vặt nội tâm ? Hay chúng là những dối trá được Ulysse chủ động bày ra để biện minh cho sự vắng mặt của mình ? Ở đây, huyền thoại sụp đổ ... (3)
Không có kết cuộc :
Vị anh hùng từng chiến thắng vẻ vang, phá tan một vương quốc hùng cường, nhưng trong chính căn nhà của mình, lại phải cực kỳ vất vả chiến đấu, thương tích đầy mình, thiếu điều mất mạng, để cố lê tấm thân tàn đến trước bà hoàng Penelope, dành lại ngôi vị ... Cuộc hành trình về quê hương đã chấm dứt chăng ? Không ! Khi đã bình phục, Ulysse nói với Peneloppe, rằng : ông không "về nhà", mà cùng bà đi lưu đày ("exil", chữ dùng trong phim). Một câu nói rất nặng nề ý nghĩa ! Ulysse tìm đến Tây phương, nơi mặt trời lặn, ở đâu không biết, chỉ biết sẽ mang trên lưng một mái chèo, đến một lãnh thổ mà người ở đấy không hề biết đến đại dương, lầm tưởng mái chèo kia là một nông cụ đập lúa ... Ở đó, ông sẽ lập đàn cúng tế những người đã bỏ mạng ở thành Troie.
Nơi mặt trời chìm xuống để biến mát nằm ở rất xa, mãi tận cùng phương Tây, nơi cửa vào thế giới của sự chết (Thái Dương sẽ lại hiện lên từ một cánh của khác, ở tận cùng phía Đông, khi từ cõi chết trở về sự sống). Dòng đời, cũng như dòng nước đại dương, sẽ dẫn Ulysse đến cánh cửa này của sự chết, như tất cả chúng ta, với tâm hồn trĩu nặng hành trang của quá khứ, đầy ắp những câu chuyện giả thật lẫn lộn, những câu chuyện ngập tràn cảm xúc, nhớ nhung, ân hận, tiếc nuối ...
Như tất cả chúng ta ...
Nguyễn Hoai Vân - 02/08/2026
(1) Một đặc điểm của Nolan là hay làm "xáo trộn" thời gian (nhớ các phim Memento, Tenet, Dunkerque, Oppenheimer …)
(2) Không khỏi liên tưởng đến phim "Vùng đất thần bí" của Miyazaki (Sen to Chihiro no kamikakushi)
(3) Nếu có một nhân vật mang chút "thực" tính, thì có lẽ đó là Calypso. Ulysse không ngừng ăn hoa sen để quên "về nhà", và chia sẻ chăn gối với nàng suốt bảy năm dài ... Tình yêu vô bờ bến đến độ tự hy sinh hạnh phúc của mình của Calypso đã khiến nàng cảm thông với những dằng co trong nội tâm của Ulysse. Và nàng quyết định không cho Ulysse tiếp tục ăn món hoa sen "làm quên" nữa, để tìm lại con người trước đó của vị anh hùng (truyện Calypso của Nolan khác với trường thi gán cho Homère)
